Het winteruur is ingegaan: vijf avondactiviteiten met een laserpen

Sinds zondag staat de klok een uur achteruit en is het om zes uur 's avonds al donker. Wie kinderen heeft of een jeugdgroep begeleidt, voelt dat meteen: tussen het avondeten en het slapengaan zit ineens een gat waarin buitenspelen niet meer vanzelf gaat.

Je hoeft die uren niet binnen op te vullen. De vroege duisternis is zelf het materiaal. De vijf activiteiten hieronder werken juist omdat het vroeg donker is, van sterrenkijken in de eigen tuin tot een lichtspoor dwars door het huis.

Bij elke activiteit staat wanneer je ze het best plant. De donkere maanden hebben namelijk een agenda: zonsondergangstijden, nieuwe maan en meteorenzwermen liggen voor de hele winter vast.

Waarom het van de ene dag op de andere een uur vroeger donker is

De donkere avond komt niet geleidelijk aansluipen, hij komt in één nacht binnen. Dat verklaart waarom hij deze week zo opvalt.

Weerman Frank Deboosere zet de overgang op een rij: in de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober 2026 ging de klok om 3 uur terug naar 2 uur. Die standaardtijd loopt door tot zondag 28 maart 2027.

Wat dat met de avond doet, staat in de tabellen van de Koninklijke Sterrenwacht van België. In Ukkel ging de zon op 24 oktober onder om 18u32. Eén dag later was dat 17u30.

De weken ervoor kortte de avond ook al in, maar in stapjes van een paar minuten. Op 1 september ging de zon om 20u28 onder, op 24 oktober om 18u32: bijna twee uur naar voren in ruim zeven weken. Het winteruur legde daar in één nacht ruim een uur bovenop, tot 17u28 op 26 oktober, en juist dat laatste stuk voelt als een omslag.

Daarna zakt het nog verder door. In dezelfde tabel van de Sterrenwacht staat de zonsondergang op 31 oktober op 17u19, op 15 november op 16u56 en op 12 december op 16u37. Dat is het vroegste moment van het jaar: op 21 december, de kortste dag, is het met 16u39 alweer twee minuten later. Je hebt dus nog zeven weken voor de bodem bereikt is.

Geef je ogen eerst een kwartier

De goedkoopste manier om meer te zien in het donker is wachten. Je oog heeft tijd nodig, en dat kwartier nemen we er zelden bij.

Natuurkundige Christopher Baird van West Texas A&M University beschrijft wat er gebeurt nadat het licht uitgaat. De kegeltjes, die je overdag gebruikt, zijn na ongeveer tien minuten aangepast. De staafjes hebben uren nodig, maar die zijn uiteindelijk 100 tot 1000 keer gevoeliger dan een kegeltje.

In de praktijk: doof de buitenlamp, laat de telefoon in je zak en ga eerst een kwartier zitten praten. Pas daarna kijk je omhoog. Kinderen vinden dat wachten saai, dus geef het een opdracht mee. Wie hoort het eerst een uil, wie ziet het eerste vliegtuig overkomen.

Een schermpje in het gezicht maakt dat kwartier ongedaan, dus laat de telefoon weg tot je klaar bent met kijken. Wil je ondertussen iets aanwijzen, gebruik dan geen witte zaklamp maar een dunne groene straal, die je hoog boven de groep langs de hemel trekt.

Vijf activiteiten die pas kunnen nu het vroeg donker is

Alle vijf gaan ze uit van hetzelfde idee: het donker is niet de beperking, het is het decor. Ze passen in het uur tussen zes en zeven en vragen geen materiaal dat je niet in huis hebt.

1. Sterrenkijken vanuit de eigen tuin

Je hoeft niet naar de Ardennen te rijden om te beginnen. Een tuin, een plat dak of een stoep zonder lamp in je gezichtsveld volstaat voor de heldere sterrenbeelden.

Zet de buitenverlichting uit, ga met je rug naar de straat staan en begin bij wat opvalt. Wie samen naar hetzelfde punt wil kijken, wijst met een straal aan in plaats van met een vinger. Wil je later een hemel zien die een paar stappen donkerder is, dan plan je een avond sterrenkijken in de Ardennen.

2. Meteoren tellen met een keukenwekker

Een meteorenwacht wordt pas leuk als er iets te tellen valt. Zet de wekker op twintig minuten, geef ieder kind een blad en laat streepjes zetten.

Ga liggen in plaats van staan, met de voeten naar de donkerste kant van de tuin. Je ziet meer hemel tegelijk en je nek houdt het langer vol. Er zitten minuten tussen twee meteoren, dus stiltes horen erbij.

3. Een lichtspoor door het huis

Dit is de activiteit voor de avonden waarop het regent. Met een handvol spiegeltjes maak je van de gang een parcours dat een kwartier standhoudt.

1. Hang vier of vijf kleine spiegeltjes op ooghoogte in de gang en op de overloop, elk in een andere hoek.
2. Kies een doel: een tekening op de deur onderaan de trap, of een glas op de kast.
3. Doof alle lampen en laat één kind de straal van spiegel naar spiegel sturen.
4. Tel hoeveel spiegels de groep nodig heeft om het doel te raken en probeer het daarna met één minder.

4. Een speurtocht met één lichtpunt

De klassieke speurtocht met krijtpijlen werkt niet in het donker. Vervang de pijlen door een stip die iemand vooruit op de grond zet.

Eén volwassene loopt vooruit en markeert de volgende bocht met een stip op het wegdek, vlak naast de groep. De rest volgt op geluid en op die stip. In een verkaveling of aan een bosrand heb je daar geen extra materiaal bij nodig.

5. Een avondvergadering die het donker gebruikt

Vanaf deze week vergaderen de jeugdbewegingen in het donker. Dat is geen probleem dat je moet oplossen met meer verlichting, maar een spelelement.

Baken een veld af, geef de leiding een straal en laat de groep alleen bewegen zolang de stip niet op hun stuk grond ligt. Meer uitgewerkte varianten staan bij de spelletjes met een laserpen op kamp.

Groene laserpen met vijf caps

Dezelfde groene pen, met vijf opzetstukjes die de stip omzetten in een patroon van punten. Handig voor het lichtspoor door de gang en voor een avondvergadering: elke cap geeft een ander beeld op de muur of op het veld. Werkt op twee AAA-batterijen.

€ 25,99

Bekijk de laserpen met vijf caps

De agenda van de donkere maanden

Als je toch één avond per maand vrijmaakt, kies dan een avond die iets oplevert. De maan en de meteorenzwermen liggen allebei vast in de kalender.

Voor de maan geeft de Koninklijke Sterrenwacht van België nieuwe maan op 9 november 2026 om 08u02 en op 9 december om 01u52. Dat zijn de donkerste avonden van de komende twee maanden. De volle maan van 26 oktober om 05u12 doet het omgekeerde: die drukt alles wat zwak is weg.

De zwermen staan in de meteorenkalender van het Royal Observatory Greenwich. De Orioniden, stof van komeet 1P/Halley, zijn nog tot 7 november actief en piekten op 21 oktober met ongeveer 15 meteoren per uur. De Leoniden lopen van 6 tot 30 november met een piek op 18 november, ook ongeveer 15 per uur. De Geminiden zijn de uitschieter: actief van 4 tot 20 december, piek op 14 december, ongeveer 120 meteoren per uur.

Twee avonden liggen daarmee vast: 9 november, met nieuwe maan, en 14 december, wanneer de Geminiden pieken op een avond waarop de zon kort na half vijf ondergaat.

Wat er van de sterrenhemel overblijft

Er is een reden om er dit jaar werk van te maken. De hemel boven ons wordt meetbaar lichter, en dat gaat sneller dan lang gedacht.

Onderzoekers rond Christopher Kyba publiceerden in het tijdschrift Science een analyse van 51.351 waarnemingen van burgerwetenschappers. Tussen 2011 en 2022 nam de helderheid van de nachthemel wereldwijd toe met gemiddeld 9,6 procent per jaar; in Europa met 6,5 procent. Vertaald naar een kinderleven: wie geboren wordt op een plek waar 250 sterren zichtbaar zijn, ziet er op zijn achttiende nog honderd.

Dat maakt de eigen tuin belangrijker dan je zou denken. De lampen die je zelf uitdoet, zijn de enige die je die avond kunt uitdoen. Een tuinmuur of een haag tussen jou en de straatlamp levert vaak meer op dan een halfuur rijden.

Veelgestelde vragen

Wanneer gaat het winteruur in 2026 in?

In de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober 2026. Om 3 uur ging de klok terug naar 2 uur, waardoor die nacht een uur langer duurde. Volgens Frank Deboosere loopt die standaardtijd door tot zondag 28 maart 2027, wanneer de klok weer een uur vooruit gaat.

Wat kan je doen met kinderen als het vroeg donker is?

Vijf dingen die het donker nodig hebben: sterrenkijken in de eigen tuin, meteoren tellen met een wekker, een lichtspoor langs spiegeltjes door de gang, een speurtocht waarbij één stip de route aangeeft, en een spel met een afgebakend veld voor een jeugdgroep. Ze passen alle vijf in het uur tussen zes en zeven.

Hoe laat is het donker in november in België?

De Koninklijke Sterrenwacht van België geeft voor Ukkel een zonsondergang om 17u17 op 1 november en om 16u56 op 15 november. Daarna duurt het nog even voor de hemel echt donker is. In de praktijk kun je vanaf een uur of zes met een groep naar buiten.

Hoe help je kinderen wennen aan het winteruur?

Houd de etenstijd en de bedtijd op de klok aan en vul het nieuwe donkere uur met iets vasts. Een activiteit buiten, ook al is het maar tien minuten in de tuin, maakt van het vroege donker een moment in plaats van een gemis. Ochtendlicht helpt daarbij: gordijnen meteen open.

Wat kan je 's avonds buiten doen in het donker?

Sterrenkijken, meteoren tellen, wandelen op geluid en spelen op een afgebakend veld. Het werkt pas goed als je eerst een kwartier zonder lamp went. Christopher Baird beschrijft dat de kegeltjes in het oog na ongeveer tien minuten aangepast zijn, terwijl de veel gevoeligere staafjes uren nodig hebben.

Wat je deze week nog kunt doen

De Orioniden lopen nog tot 7 november, en de eerste avond na het winteruur is de avond waarop het donker het meest opvalt. Kies een avond zonder bewolking, doof de buitenlamp, ga een kwartier zitten en tel daarna twintig minuten wat er overkomt. Zet meteen 9 november en 14 december in de agenda, want dat zijn de twee avonden die dit najaar het meest opleveren. Wil je bij het aanwijzen dezelfde ster laten zien aan een hele groep, lees dan eerst waar je op let bij het kiezen van een laserpen, en bekijk de bezorginformatie zodat je op tijd klaar bent.

Tim Buikema is eigenaar van Laserpen.be en levert sinds 2009 laserpennen aan jeugdbewegingen, scholen en gezinnen in België en Nederland.