Startdag van de Chiro: drie avondspelen met een laserpen

De eerste vergadering van het werkjaar valt bij veel Chirogroepen eind september, en dat is meteen de eerste zaterdag waarop je de dag in het donker kunt afsluiten. Op 26 september 2026 gaat de zon in Ukkel onder om 19.32 uur, volgens de efemeriden van de Koninklijke Sterrenwacht van België. Wie om 19.00 uur nog op de weide staat, speelt een halfuur later op een heel ander speelveld.

Het antwoord op de vraag welk avondspel je op een startdag speelt, is dus niet één spel maar een opbouw van drie: eerst iets dat in de schemering al werkt, dan een zoeklichtspel op de weide, en als laatste een bosspel bij volledige duisternis. Eén groene laserpen draagt alle drie.

Hieronder staat het draaiboek van 19.00 tot 21.30 uur, met per spel het materiaal, de duur en het aantal leiding.

Hoe laat is het donker eind september in België?

Reken op 20.05 uur voor de eerste stip echt opvalt. De zon staat op 26 september 2026 om 19.32 uur onder de horizon in Ukkel, en de burgerlijke schemering duurt eind september haar kortste periode van het jaar: 33 minuten, aldus de hemelkalender van de Vereniging voor Sterrenkunde. Die twee getallen samen geven je startuur voor het donkere deel van de avond.

In september verschuift dat uur bovendien snel. Uit de tabel van de Koninklijke Sterrenwacht volgt dat de zonsondergang in Ukkel van 20.28 uur op 1 september naar 19.23 uur op 30 september gaat, 65 minuten in één maand. In de eerste weken van september begin je dus nog met licht aan het einde van de vergadering; op de laatste zaterdag van de maand niet meer.

Houd je startdag een week later, dan begint het donkere deel nog vroeger en schuift het hele draaiboek mee naar voren. Het uur van zonsondergang is dus het enige getal dat je elk jaar opnieuw moet opzoeken; de rest van dit schema blijft staan.

Avondspel of nachtspel, en wat de volle maan ermee doet

Een avondspel past binnen de uren van een gewone vergadering en eindigt voor iedereen naar huis gaat. Een nachtspel hoort bij een weekend of een kamp, start pas als de jongsten al slapen en loopt door tot ver na middernacht. Op een startdag speel je het eerste: tussen 20.05 en 21.30 uur heb je ongeveer anderhalf uur donker, geen hele nacht.

Dat anderhalf uur ziet er dit jaar wel anders uit dan gewoonlijk. Op 26 september 2026 is het volle maan om 18.49 uur, de volle maan het dichtst bij de herfstequinox, volgens de maankalender van Astronomy Magazine. Veel maanlicht betekent minder contrast in het gras en zwakkere sterren, maar ook dat jongere leden zich makkelijker oriënteren op een open weide.

De kleur van de stip bepaalt de rest. Het oog is bij daglicht het gevoeligst rond 555 nanometer en bij zeer weinig licht rond 507 nanometer, aldus de CIE-curves die op Wikipedia over ooggevoeligheid staan beschreven. Groen licht van 532 nm valt tussen die twee pieken in, en dat is precies het bereik waarin een avondspel zich afspeelt. Wat elke golflengte doet, staat per kleur in het informatiecentrum over laserkleuren.

Het draaiboek van 19.00 tot 21.30 uur

Het schema hieronder vertrekt van 19.32 uur als zonsondergang. Werk je met een ander uur, schuif dan alle blokken evenveel op; de volgorde van licht naar donker blijft hetzelfde.

Verdeel de leiding voor 19.00 uur en schrijf op wie welke post neemt. Eén leiding houdt de laserpen vast tijdens het hele spel, zodat de groep altijd weet waar de stip vandaan komt. Leg de reservebatterijen bij die persoon, niet in de materiaalkast.

De drie spelen stap voor stap

Vaste afspraak bij alle drie: de stip hoort op de grond, op karton of op een boomstam. Spreek dat één keer af bij de uitleg om 19.15 uur, dan hoef je het de rest van de avond niet meer te herhalen.

Spel 1: nummerjacht in de schemering

Een startspel dat het al doet terwijl het nog schemert, omdat de stip op wit karton ook bij restlicht opvalt.

Leeftijd 8+ · Groep 12 tot 40 · Duur 30 minuten

• Eén groene laserpen
• Tien witte kartonnen platen met grote cijfers, plat op de weide
• Een fluovestje per ploeg en papier voor de puntentelling

1. Leg de tien platen verspreid over de weide, cijfer naar boven, en zet de ploegen op de middenlijn.
2. Zet de stip telkens één seconde op een plaat; de ploeg die er als eerste een hand op legt, krijgt dat cijfer.
3. Noteer de cijfers per ploeg en haal de plaat weg, zodat het speelveld leger en donkerder wordt.
4. Sluit af als alle tien de cijfers weg zijn. Samen vormen ze de code die je bij de afsluiter nodig hebt.

Spel 2: het zoeklicht op de weide

Een sluipspel voor de eerste echte duisternis, waarbij de stip als zoeklicht over de grond veegt.

Leeftijd 10+ · Groep 15 tot 50 · Duur 40 minuten

• Eén groene laserpen op een vast punt
• Dertig speelkaarten en twee emmers als voorraad
• Fluovestjes voor de leiding en een chronometer

1. Zet twee kampen aan weerszijden van de weide, met alle kaarten in de emmer aan één kant.
2. Geef één leiding de laserpen; die blijft op een vaste plaats staan en veegt de stip traag over de grond.
3. Sluip met één kaart tegelijk naar de overkant. Ziet een speler de stip binnen een armlengte passeren, dan gaat die zitten en telt tot twintig.
4. Tel na twintig minuten de overgebrachte kaarten, wissel wie het zoeklicht bedient en speel een tweede ronde.

Spel 3: het baken in het bos

Het spel voor volledige duisternis: de ploegen vinden de weg terug naar de kampplaats via één vast lichtpunt.

Leeftijd 10+ · Groep 10 tot 40 · Duur 35 minuten

• Dezelfde groene laserpen, nu vast bij het baken, met de reservebatterijen erbij
• Fluovestjes, een fluitje voor achteraan en opdrachtkaartjes voor onderweg
• Vier leiding: drie ploegen met elk een begeleider en één leiding aan het baken

1. Breng de ploegen in stilte naar een startpunt aan de bosrand, op wandelafstand van de kampplaats.
2. Zet vanaf het baken om de twee minuten twee tellen lang de stip op een boomstam op ooghoogte.
3. Laat elke ploeg twee minuten na de vorige vertrekken, met één leiding mee en een opdrachtkaartje per tussenstop.
4. Ontvang de ploegen op de kampplaats; wie het eerst binnen is, mag de afsluiter mee inleiden.

De vaste afsluiter: tien minuten naar boven

Elke startdag eindigt hetzelfde, ook volgend jaar. De groep gaat in een kring op de grond zitten, de leiding wijst met de straal de maan en twee heldere punten aan, en daarna is het een minuut helemaal stil. Dan leest de winnende ploeg de code van spel 1 voor en gaat iedereen naar de poort. Dezelfde tien minuten werken ook los van dit draaiboek, bijvoorbeeld na een avond met laserspelen op kamp.

Groene laserpen

Groen van 532 nm, op twee AAA-batterijen, past in de zak van je leidingsbroek. Deze kleur draagt alle drie de spelen uit het draaiboek hierboven, van de schemering tot het bosspel.

€ 19,99

Bekijk de groene laserpen

Hetzelfde draaiboek bij scouts, KSA, KLJ en FOS

De startdagen van de andere bewegingen vallen in dezelfde weken, dus het schema past er zonder aanpassing op. Wat wel verschilt, is de groepsgrootte, en die bepaalt hoeveel ploegen en hoeveel leiding je op de weide zet.

Chiro telde in 2024-2025 90.296 leden zonder leiding, tegenover 96.042 in 2019-2020, berichtte VRT NWS. Scouts en Gidsen Vlaanderen zit rond 79.000 leden, waarvan ongeveer 12.000 leiding. KSA bestaat uit 260 groepen en 36.500 leden. KLJ en FOS Open Scouting volgen daarna; hun ledenaantallen staan in de grafiek hieronder, met de bron erbij.

Bij een grote afdeling zet je meer ploegen in plaats van grotere ploegen: vier tot zes leden per ploeg houdt iedereen in beweging. Vanaf ongeveer veertig deelnemers werkt spel 2 vlotter met twee zoeklichten, elk aan een eigen kant van de weide; dat is het enige moment waarop een tweede pen nuttig is. Welke modellen naast elkaar liggen qua batterijtype en afmetingen, zie je op de overzichtspagina met groene laserpennen.

Veelgestelde vragen

Welk avondspel kan je spelen op de startdag van de Chiro?

Speel er drie na elkaar in oplopende duisternis. Begin om 19.35 uur met de nummerjacht op wit karton, ga om 20.05 uur over naar het zoeklicht op de weide en sluit om 20.45 uur af met het baken in het bos. Samen duren ze 1 uur en 45 minuten, met één groene laserpen en materiaal dat al in de kast ligt.

Hoe laat is het donker eind september in België?

In Ukkel gaat de zon op 26 september 2026 onder om 19.32 uur, en de burgerlijke schemering duurt eind september 33 minuten. Rond 20.05 uur speel je dus in het donker. Binnen de maand september schuift dat moment 65 minuten op, van 20.28 uur op 1 september naar 19.23 uur op 30 september.

Wat is een goed nachtspel voor in het bos met de Chiro?

Het baken werkt in elk bos waar je de ploegen op wandelafstand kunt brengen. Eén leiding blijft op de kampplaats en zet om de twee minuten kort een stip op een boomstam op ooghoogte. De ploegen vertrekken gespreid, elk met een leiding mee, en zoeken zelf hun weg naar dat lichtpunt.

Welke spelen kan je spelen met een laserpen?

Alles waarbij een groep tegelijk naar hetzelfde punt moet kijken: zoek- en sluipspelen, seinspelen, sterren aanwijzen en tekenen op fosforescerend materiaal. Dat laatste vraagt een violette laserpen van 405 nm, want alleen kortgolvig licht laadt zo'n laag op. Voor de rest van het draaiboek volstaat de groene.

Hoeveel leiding heb je nodig voor een spel in het donker?

In dit draaiboek: twee bij de nummerjacht, drie bij het zoeklicht en vier bij het baken, omdat elke ploeg dan een eigen begeleider heeft. Verdeel de posten voor 19.00 uur en spreek een vast fluitsignaal af dat iedereen terugroept. Eén persoon houdt de hele avond de laserpen vast.

Zo zet je jouw startdagavond in elkaar

Zoek eerst het uur van zonsondergang voor jouw startdag op, tel er 33 minuten bij en je weet wanneer het donkere deel begint. Zet daarvoor de nummerjacht, daarna het zoeklicht, en het baken pas als de laatste schemering weg is. De vaste afsluiter van tien minuten maakt er één avond van in plaats van drie losse spelen, en werkt volgend werkjaar opnieuw.

Bestel het materiaal een week op voorhand, dan ligt alles klaar op de weide. Op de pagina over levering en bezorging staat hoe snel een pakket in België is. Wil je de avond later uitbreiden naar een hele nacht onder een donkere hemel, kijk dan bij sterrenkijken in de Ardennen.

Tim Buikema is eigenaar van Laserpen.be en levert sinds 2009 laserpennen aan jeugdbewegingen, scholen en gezinnen in België en Nederland.